Беларуская мова. Марфалогія: тэорыя і практыкаванні

141Група катэгорый Назвы катэгорыйТлумачэннеНепастаянныя (зменныя)ЛадАбвесны, умоўны, загадныЧасПрошлы, цяперашні, будучыАсоба1-я, 2-я, 3-яЛікАдзіночны, множныРод (толькі ў прошлым часе!)Мужчынскі, жаночы, ніякіУ сказе дзеяслоў звычайна выконвае ролю выказніка: 1. Ірына нешта чысціла, мыла, шаравала. Вурчала пральная машына. Гудзеў пыласос. 2. Незнаёмы ветліва ўсміхнуўся і працягнуў руку. 3. Каля хаты растуць клёны. У школьнай практыцы, гаворачы пра сінтаксічную ролю дзеяслова, разглядаюць і яго ўсечаныя формы (у спецыяльнай літаратуры яны называюцца і дзеясловамі імгненнага дзеяння) тыпу скок, шмыг, шусь, бразь, зірк. Такія дзеясловы ў сказе выступаюць у ролі выказніка. Пра-аналіз.: 1. Кацяня адразу – скок на дрэва. 2. Хлопец шмыг у кусты. Пачатковая форма дзеяслова (інфінітыў) можа выступаць у ролі любога члена сказа.Дзеяслоўныя формы ўтвараюцца пры дапамозе суфіксаў і кан-чаткаў ад дзвюх утваральных асноў дзеяслова.Асновы дзеясловаvvаснова інфінітывааснова цяперашняга часуvvчастка слова без суфіксаў-ць, -ці, -чычастка слова без канчаткаvvчыта-ць, бега-ць, працава-ць, нес-ці, рас-ці, стрыг-чы, бераг-чычыта-юць, бега-юць, працу-юць, няс-уць, раст-уць, стрыг-уць, бераг-уць† Такім чынам, аснова інфінітыва вызначаецца шляхам аддзялення суфіксаў -ць, -ці, -чы. Ад асновы інфінітыва ўтвараюцца формы прошлага часу (рабі-ў, рабі-л-а, рабі-л-і; бярог, бераг-л-а, бераг-л-і), умоў-нага ладу (рабіў бы, еў бы, бярог бы, бераглі б), дзеепрыметнікі прошлага часу (зрабі-ць – зробл-ен-ы, збераг-чы – зберажоны), дзеепрыслоўі закон-чанага трывання (зрабі-ць – зрабіўшы, сказа-ць – сказаўшы).Аснова цяперашняга часу дзеясловаў незакончанага трывання вы-значаецца шляхам аддзялення асабовых канчаткаў: рабл-ю, роб-іш, роб-іць, роб-яць; бераж-у, бераж-эш, бераж-э, бераг-уць. Ад асновы цяперашняга