Беларуская мова

249 § 78. БУДОВА СЛОВАЗЛУЧЭННЯЎ, ІХ ТЫПЫ. СЭНСАВА-ГРАМАТЫЧНЫЯ АДНОСІНЫ ПАМІЖ СЛОВАМІ Ў СЛОВАЗЛУЧЭННІ У кожным словазлучэнні ёсць галоўнае слова і залежнае‚ якое паясняе галоўнае Ад галоўнага слова да залежнага ставіцца пы-танне: дом (які?) высокі, падручнік (які?) па геаграфіі, прыселі (з якой мэтай?) адпачыць, ішлі (куды?) у школу, прыедуць (калі?) заўтра Не з’яўляецца словазлучэннем 1) спалучэнне дзейніка і выказніка: Выпаў снег. Я студэнтка. Дзверы пафарбаваны 2) спалучэнне‚ у якім адно слова – самастойная часціна мовы‚ а другое – службовая: каля лесу‚ з бацькам‚ падчас паўстання 3) спалучэнне слоў‚ звязаных злучальнымі злучнікамі (тыпу бацька і сын‚ вучань і настаўнік‚ сёння або заўтра); 4) непадзельныя сінтаксічныя канструкцыі: складаныя формы ступені параўнання (самы разумны, найбольш складана), састаўныя лічэбнікі (дваццаць восем, сто трыццаць пяць), складаная форма будучага часу (будзе вучыцца, будуць расці) і загаднага ладу дзеясловаў (давай спаць, пайшлі купацца). У с в а б о д н ы х с л о в а з л у ч э н н я х кожнае слова захоўвае сваё лексічнае значэнне, выконвае пэўную сінтаксічную функ-цыю і можа ўступаць у сінтаксічную сувязь з іншымі словамі: чырвоны колер, прачытаць твор, прыехаць увечары. Сярод словазлучэнняў выдзяляюцца с і н т а к с і ч н а н е п а-д з е л ь н ы я , якія выступаюць у ролі аднаго члена: Градусаў да трох апоўначы марозік. Мужчына гэты высокага росту. Адразу выклікалі машыну хуткай дапамогі. Вася з Пецем сябруюць з першага класа. Многія з нас помняць першую прачытаную сама-стойна кніжку. Нешта пяшчотнае нахлынула на душу. Мы абодва вырашылі стаць дактарамі. Усе трое былі заўзятымі футбалістамі. Сінтаксічна непадзельнымі з’яўляюцца ўсе ўстойлівыя выразы: Хлопец прачнуўся ні свет ні зара. Трэба было ўзяць сябе ў рукі, менш думаць пра кепскае.